Μάιος 2012

            Στο τέλος του Α΄ Καρχηδονικού πολέμου (264-241 π.Χ.), μόνον το βασίλειο των Συρακουσών επέζησε στη Σικελία όπου η μακρά βασιλεία του Ιέρωνος Β΄ (269-215 π.Χ.) επέτρεψε την τελευταία άνθηση του Δυτικού Ελληνισμού. Η θρησκευτική πολιτική που ακολούθησε ο Ιέρων, εκδηλώθη με την ανέγερση ναών και βωμών. Παράλληλα εξακολούθησαν και μάλιστα με μια ισχυρή πιθανότητα ανανέωσης, οι λατρείες της αρχαϊκής περιόδου, και ιδιαίτερα των θεοτήτων με έντονο το μητρωακό στοιχείο, όπως της Δήμητρας και της Κυβέλης. Επιπλέον εμφανίστηκε τώρα η λατρεία των αφηρωισμένων νεκρών, σαφώς αριστοκρατικής προελεύσεως.

Ως παράδειγμα, εστιάζεται η προσοχή μας στις Άκρες, υπο-αποικία των Συρακουσών στην αρχαϊκή περίοδο, που βρίσκεται κοντά στο σημερινό Palazzolo Acreide, στα Υβλαία όρη. Aνάμεσα στα μνημεία των αρχαίων Ακρών αναζητούνται τα ίχνη της θρησκευτικής πολιτικής του Ιέρωνος Β΄. Οι άξονες της βασιλείας του ήταν η αστική αναδιάρθρωσις και η θρησκευτική αποκατάστασις της λατρείας του Δωδεκαθέου. Σύμφωνα με την παράδοση των Δεινομενιδών, με τους οποίους ήθελε να συνδέσει το όνομά του, ο Ιέρων στόλισε τη μικρή πόλη των Ακρών με δημόσια κτίρια (θέατρο, βουλευτήριο, γυμνάσιο, κ.λπ.) και αναζωπύρωσε το αρχαϊκό πάνθεον, ενισχύοντας τη φρυγική λατρεία της Κυβέλης. Άλλωστε, όπως επισήμανε η Consolo Langher σε πρόσφατο συνέδριο, η επιλογή θεοτήτων από το πάνθεον των Συρακουσών και των Ακρών θα έκανε ευκολότερα αποδεκτό το ότι η εξουσία του Ιέρωνος βασιζόταν στη θέληση των θεών. Η λατρεία των νεκρών στα αρχαία λατομεία (τα λεγόμενα Templi Ferali) ήταν επίσης ένα σημαντικό εργαλείο για τη σύνδεση των λαϊκών στρωμάτων με τη στρατιωτική κάστα και εδικά με τον Ιέρωνα, ο οποίος ανεκηρύχθη στρατηγός αυτοκράτωρ μετά από τη νίκη του σε μάχη εναντίον του ιππικού των Μαμερτινών. Ίσως η λατρεία του Ιέρωνος ως «οικιστού» καθιερώθηκε χάρη σε αυτή ακριβώς τη βασιλική εύνοια προς την πόλη, όπως φαίνεται από το σημαντικό ανάγλυφο που ακόμη και σήμερα απαθανατίζει τη μνήμη του στο αστικό λατομείο της Intagliatella στις Άκρες.

Santuari e culti di Akrai (Sicilia) nel 3° secolo a.C.

Alla fine della prima guerra punica (264-241 a.C.), in Sicilia era sopravvissuto solo il regno di Siracusa dove, il lungo regno di Ierone II (269-215 a.C.) permise l’ultima fioritura dell’Ellenismo d’Occidente. La politica religiosa seguita da Ierone si manifestò con la costruzione di templi ed altari sia nella sua capitale che nelle altre poleis a lui soggette. Allo stesso tempo, proseguirono rinvigoriti da una ventata di rinnovamento, i culti del periodo arcaico, in particolare quelli dedicati a divinità con un forte elemento metroaco, come Demetra e Cibele. Inoltre, esplose il fenomeno del culto dei morti eroizzati di chiara origine aristocratica.

A titolo di esempio, si concentra la nostra attenzione su Akrai, sub-colonia di Siracusa in età arcaica sui monti Iblei, vicino all’odierna Palazzolo Acreide. Tra i suoi monumenti antichi si sono cercate tracce della politica religiosa di Ierone II. Uno dei pilastri del suo governo fu infatti, la ristrutturazione civile e religiosa. Secondo la tradizione di Dinomenidi, ai quali volle associare il suo nome, Ierone adornò la cittadina con edifici pubblici (teatro, bouleuterion, ginnasio, ecc.) e riportò in auge l’antico pantheon olimpico, rafforzando il culto frigio di Cibele. Questa opera di rinascita religiosa ebbe come scopo ultimo quello di rendere più accettabile il suo potere, basato così sulla volontà degli dèi. Il culto dei morti in antiche latomie (i c.d. «Templi Ferali») fu anche un importante strumento per legare le classi lavoratrici alla casta militare ed in particolar modo con Ierone, il quale fu proclamato strategos autokrator proprio dopo la sua vittoria nella battaglia contro la cavalleria dei Mamertini. Forse il culto ecistico dedicato a Ierone fu istituito come ricompensa per il suo evergetismo verso la piccola polis, come dimostra il rilievo rupestre che ancora oggi ne commemora il ricordo della latomia urbana dell’Intagliatella.

                                                                                                                                             dott. Paolo Daniele Scirpo